Budżet obywatelski to ułamek gminnych pieniędzy, obudowany procedurą, głosowaniem i tabliczką z podziękowaniem. Reszta budżetu też jest otwarta na pomysły mieszkańców, tylko o tym jest znacznie ciszej. Procedura bywa uznaniowa, odpowiedzi można nie dostać, a ślad po pomysłodawcy ginie w pierwszej pozycji wydatków. I mimo to warto złożyć wniosek.

Zapraszamy na pierwszy artykuł z serii „Prawa są do używania”. Brzmi znajomo? Jakiś czas temu przygotowaliśmy dla Was poradnik, w którym pokrótce opisujemy narzędzia dla mieszkańców chcących wpływać na decyzje lokalnych władz. Teraz przygotowaliśmy jego rozszerzoną wersję. W kolejnych miesiącach będziemy publikować artykuł poświęcony jednemu narzędziu. Dziś bierzemy na tapet wniosek do budżetu gminy. 

Zgodnie z art. 233 ustawy o finansach publicznych projekt budżetu gminy przygotowuje wyłącznie wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Uchwala go rada. Nie znaczy to jednak, że nikt inny nie ma wpływu na jego kształt.

Wielu włodarzy zachęca do składania wniosków czy postulatów do projektu budżetu, wykorzystując do tego lokalne media lub publikując informacje na stronach urzędu czy w Biuletynie Informacji Publicznej. Na stronie Opalenicy 3 sierpnia ukazało się następujące ogłoszenie:

Zapraszam mieszkańców, radnych, sołtysów, komisje Rady Miejskiej oraz organizacje pozarządowe do składania wniosków do projektu budżetu na rok 2027 w terminie do 30 września br.

Burmistrz Opalenicy

(-) Paweł Jakubowski

Podobne zaproszenie opublikowano w BIP-ie gminy Wisła. Stworzono nawet specjalny formularz do tego typu zgłoszeń. Urząd czeka na wnioski do 21 września. Dodano jednak zastrzeżenie, że złożenie wniosku nie gwarantuje automatycznego uwzględnienia zadania w projekcie budżetu.

Z kolei regionalny portal Cieszy.pl opublikował informację o możliwości zgłaszania wniosków do budżetu w Strumieniu z terminem do 15 września 2026 roku.

Ramy prawne

Prawo mieszkańca do złożenia wniosku do projektu budżetu nie wynika wprost z ustawy o finansach publicznych, lecz może być uregulowane w lokalnej uchwale rady gminy w sprawie trybu prac nad projektem uchwały budżetowej. Ta z kolei ma swoje źródło w art. 234 ustawy o finansach publicznych nakazującym radzie gminy określenie w uchwale „trybu prac nad projektem uchwały budżetowej” (tzw. uchwała trybowa). Uchwała musi wskazywać terminy obowiązujące w toku prac oraz wymogi co do uzasadnienia i materiałów informacyjnych. Ustawa posługuje się słowem „w szczególności”, więc rada może uregulować także inne kwestie, w tym dopuścić składanie wniosków przez mieszkańców. 

Termin składania wniosków reguluje przyjęta przez radę gminy uchwała. W większości gmin to 30 września roku poprzedzającego (np. Piecki, Morąg, Krasocin), czasem połowa września (Śrem — 10 września dla wniosków nieinwestycyjnych; Strumień — 15 września; Wisła — 21 września). 

Organ wykonawczy, czyli wójt, burmistrz lub prezydent miasta rozpatruje te wnioski według własnego uznania i nie ma obowiązku uzasadniania odmowy. Rada w uchwale nie może też związać go terminami wprowadzania poprawek — bo to naruszałoby jego wyłączną inicjatywę. Tak było w przypadku gminy Żelechów. Tamtejsza rada gminy określiła tryb i terminy składania wniosków przez radnych, sołtysów i mieszkańców, ale też nakazała burmistrzowi uzasadniać nieuwzględnienie wniosków komisji i związała go 7-dniowym terminem. Regionalna Izba Obrachunkowa uchyliła te zapisy jako naruszające wyłączną kompetencję burmistrza do sporządzenia projektu (Uchwała Kolegium Orzekającego RIO w Warszawie z 22 października 2013 r., sygn. akt 22.394.2013). 

Gmina gminie nierówna

Uchwały trybowe poszczególnych gmin różnią się między sobą, jeśli chodzi o regulacje dotyczące składania wniosków. Są takie, które wprost dopuszczają mieszkańców (np. Morąg, Śrem, Krasocin, Strumień) i takie, które ograniczają krąg do kierowników jednostek, radnych i sołtysów (np. Janów). W jednej gminie mieszkaniec jest adresatem procedury, w sąsiedniej już nie. 

Czego mogą dotyczyć wnioski do budżetu?

Wniosek do budżetu gminy musi dotyczyć zadań własnych gminy (art. 7 ustawy o samorządzie gminnym), które mogą się znaleźć w uchwale budżetowej (art. 211–216 ustawy o finansach publicznych). W praktyce jest to bardzo szeroki katalog, który możemy podzielić na kategorie:

Inwestycje. Np. droga, chodnik, oświetlenie, kanalizacja, wodociąg, plac zabaw, boisko, przystanek, remont szkoły, świetlicy, remizy. 

Wydatki bieżące. Np. zwiększenie liczby kursów autobusu gminnego, dodatkowe godziny pracy biblioteki, zakup książek, doposażenie pracowni w szkole, utrzymanie zieleni, odśnieżanie konkretnej ulicy, zajęcia dla seniorów, dofinansowanie dowozu dzieci. Wniosek o etat albo o usługę jest tak samo dopuszczalny jak wniosek o beton.

Dotacje dla podmiotów spoza urzędu. Gmina może dotować klub sportowy, OSP, stowarzyszenie, przedszkole niepubliczne. Może dotować prace przy zabytku — także takim, który nie należy do gminy, w tym kościelnym (art. 81 ustawy o ochronie zabytków). Może dopłacać do wymiany pieców, przydomowych oczyszczalni, usuwania azbestu, sterylizacji zwierząt (art. 403 Prawa ochrony środowiska). Może finansować lokalne stypendia dla uczniów i nagrody dla sportowców. 

Dochody, nie tylko wydatki. Można wnioskować o obniżenie stawki podatku od nieruchomości, o ulgę, o zwolnienie, o zmianę opłat za śmieci albo za wodę. Formalnie idzie to zwykle odrębną uchwałą, ale planuje się to razem z budżetem i we wrześniu jest na to właściwy moment.

Zadania cudze, ale współfinansowane. Klasyczny przypadek: chodnik przy drodze powiatowej. Gmina nie może remontować cudzej drogi, ale może przekazać powiatowi pomoc finansową (art. 216 ust. 2 pkt 5 i art. 220 u.f.p.). 

Czego nie może dotyczyć wniosek do budżetu

Nie możemy wnioskować o uwzględnienie w budżecie finansowania prac na prywatnej działce, wsparcia finansowego dla konkretnej osoby na jej prywatne potrzeby, zadania spoza katalogu zadań gminy (policja, sądy, ZUS), przedsięwzięcia sprzecznego z planem miejscowym albo ze strategią rozwoju gminy.

Co się dzieje z twoim wnioskiem?

Najczęściej wniosek trafia do skarbnika i do wydziału merytorycznego. Tam jest oceniany pod kątem tego, czy to zadanie własne gminy, czy grunt należy do gminy, ile to kosztuje i czy jest dokumentacja. Ostateczna decyzja należy do wójta/burmistrza czy prezydenta miasta. Jeśli zdecyduje się na uwzględnienie wniosku, włącza go do projektu budżetu.

Nie musi uzasadniać swojej odmowy i nie ma od niej odwołania. W większości gmin nie musi nawet zawiadomić wnioskodawcy, że wniosek odpadł, chyba że lokalna uchwała go do tego zobowiązuje. Np. Śrem gwarantuje w uchwale indywidualną informację o (nie)uwzględnieniu do 25 listopada.

Do 15 listopada wójt przedkłada projekt budżetu radzie i RIO (art. 238 u.f.p.). RIO wydaje opinię, a rada pracuje nad projektem w komisjach. Radni mogą w tym czasie zgłaszać poprawki, jednak wprowadzenie nowego wydatku wymaga wskazania źródła pokrycia, a zmiana zmniejszająca dochody lub zwiększająca deficyt wymaga zgody wójta (art. 240 ust. 2 u.f.p.). Budżet musi być uchwalony do 31 grudnia, w wyjątkowych sytuacjach do 31 stycznia. Jeśli rada nie zdąży — budżet ustala RIO. Więcej o budżecie gminy przeczytacie na naszej stronie w tekście: Budżet gminy bez tajemnic.

Gminy się nie chwalą

Urzędy na potęgę chwalą się budżetem obywatelskim, ale tylko nieliczne gminy publikują rejestry złożonych wniosków do budżetu wraz z odpowiedziami. Modelowo robi to Iława, która ma odrębną zakładkę w BIP-e : nieprzerwanie od 2011 roku prowadzi rejestr zrealizowanych wniosków. Analogiczne zakładki prowadzą Starostwo Powiatowe w Iławie oraz Gmina Iława. Żarki prezentują coroczny wykaz wniosków do budżetu, ale jedynie radnych i sołtysów.  

Dlaczego gminy nie chwalą się realizacją wniosków do budżetu gminy? Trudno zgadnąć, możemy tylko się domyślać. Budżet obywatelski jest wydzielonym budżetem na realizację zadań, a mieszkańcy mają możliwość głosowania na poszczególne projekty. Procedura jest jasna i odgórnie ustalona. Wiadomo, że dany obiekt powstał w ramach budżetu obywatelskiego.

A kiedy mieszkaniec zgłosi wniosek do projektu budżetu i ten zostanie uwzględniony, to po prostu zamienia się w jeden z punktów w budżecie gminy, bez wskazania pomysłodawcy. I kiedy dochodzi do jego realizacji, jest jedną z gminnych inwestycji, ślad po pomysłodawcy znika. Dlatego chwalcie się swoimi wnioskami do budżetu, zwłaszcza gdy wasz pomysł doczekał się realizacji. Dzięki temu inni mieszkańcy dowiedzą się o tym, że mają możliwość współtworzenia budżetu gminy i może z niej skorzystają. 

A co, jeśli uchwała trybowa nie przewiduje wniosków mieszkańców?

Jeśli uchwała o trybie prac nad projektem uchwały budżetowej w ogóle nie przewiduje wniosków mieszkańców, droga i tak nie jest zamknięta. W czasie, gdy urząd zbiera założenia i pisze projekt, każdy może złożyć wniosek z art. 241 KPA i poprosić o uwzględnienie konkretnego rozwiązania. To procedura spoza prawa budżetowego — dotyczy wszystkiego, co robi samorząd, więc obejmuje też pieniądze.