Rok 2025 nie przyniósł w Polsce przełomu w zakresie prawa do informacji, ale bardzo wyraźnie pokazał, gdzie tej jawności brakuje – pisaliśmy w Raporcie o stanie jawności w Polsce w 2025 roku, w którym przedstawiliśmy rekomendacje na 2026 rok wskazujące kierunek niezbędnych zmian. Przytaczamy je poniżej.

Cały raport jest dostępny pod tym linkiem. 

Realizacja rekomendacji z poprzednich raportów

W 2025 roku zrealizowano jedynie nieliczne rekomendacje formułowane w poprzednich raportach, przy czym w większości przypadków ich wykonanie nastąpiło w wyniku orzecznictwa sądowego lub interwencji rzeczniczych, a nie jako efekt systemowej zmiany legislacyjnej.

Najistotniejszym przykładem realizacji rekomendacji jest wprowadzenie Centralnego Rejestru Umów jednostek sektora finansów publicznych. Po kilku latach opóźnień i prób osłabienia mechanizmu jawności (m.in. poprzez wprowadzenie progów kwotowych), w 2025 r. uchwalono ustawę przewidującą rejestr bez progu wartości umów, z określonym zakresem danych umożliwiających realną kontrolę społeczną. Choć praktyczne funkcjonowanie CRU i jego ocena będzie możliwe dopiero od 2026 r. i w kolejnych latach,  sama rekomendacja dotycząca jego ustanowienia została formalnie zrealizowana.

Niektóre problemy nie są rozwiązywane systemowo, ale dopiero na skutek jednostkowej interwencji. Przykładem może być eliminowanie regulaminowych i pozaprawnych form cenzury urzędników, ograniczających kontakt z mediami i obywatelami. Wskazywane w tym, jak i poprzednich raportach przykłady takich praktyk doprowadziły do skutecznych interwencji Rzecznika Praw Obywatelskich i realnych zmian regulaminów pracy (m.in. w Świdnicy), co potwierdza możliwość usuwania tego typu barier w drodze działań nadzorczych. Pytanie, czy jednak tego typu kwestie nie wymagają rozwiązań systemowych. 

Niestety widzimy też obszary, w których stan spraw uległ pogorszeniu. Niezrealizowana pozostaje np. kwestia ujednolicenia oświadczeń majątkowych. W 2025 roku nie poznaliśmy projektu nowej ustawy, a wyrok TK w sprawie K 2/23 może skutkować chaosem w obszarze jawności oświadczeń majątkowych. Można się spodziewać rozbieżnych praktyk sądów i organów, które w odmienny sposób oceniają obowiązek publikacji i zakres jawności.

Przekaż 1,5% podatku Watchdogowi!

Wystarczy, że wpiszesz nasz numer KRS 0000181348 w swoim rozliczeniu podatkowym.

Rekomendacje na 2026 rok

Ratyfikacja Konwencji z Tromsø

Najbardziej fundamentalna rekomendacja o charakterze ustrojowym, wzmacniająca międzynarodowe gwarancje prawa dostępu do informacji. Raport wskazuje, że Polska nadal nie jest stroną Konwencji z Tromsø – jedynego wiążącego międzynarodowego instrumentu uznającego ogólne prawo dostępu do dokumentów urzędowych i określającego minimalne standardy proceduralne. Brak ratyfikacji osłabia pozycję Polski na tle innych państw europejskich oraz utrudnia systemowe wzmacnianie prawa do informacji. Konwencja mogłaby stanowić punkt odniesienia dla krajowych reform i przeciwdziałać erozji standardów jawności. 

Przystąpienie do Open Government Partnership (OGP)

OGP wprowadza trwały, cykliczny mechanizm planowania, wdrażania i monitorowania reform jawnościowych we współpracy z organizacjami społecznymi. Brak udziału Polski oznacza rezygnację z narzędzia o wysokim potencjale systemowym i niskim koszcie politycznym. Jest to rekomendacja o strategicznym znaczeniu dla kultury otwartego rządzenia. Raport podkreśla, że Polska – mimo spełniania warunków – pozostaje poza OGP już od 15 lat, rezygnując z mechanizmu regularnych i mierzalnych reform jawnościowych. OGP umożliwia instytucjonalną współpracę rządu z organizacjami społecznymi przy tworzeniu krajowych planów działania. Brak uczestnictwa oznacza utratę narzędzia wzmacniającego przejrzystość, partycypację i odpowiedzialność władzy. 

Pełne wdrożenie rekomendacji GRECO z IV i V rundy ewaluacyjnej

Utrzymywanie Polski w procedurze non-compliance GRECO potwierdza systemowy charakter problemów z transparentnością i przeciwdziałaniem korupcji. Niewdrożone rekomendacje dotyczą m.in. jawności władzy wykonawczej, konfliktu interesów, oświadczeń majątkowych i mechanizmów etycznych. Ich realizacja ma charakter przekrojowy i warunkuje skuteczność pozostałych reform.

Powołanie niezależnego organu ds. informacji publicznej

Niezależny organ zapewniłby realną, pozasądową ochronę prawa do informacji i ujednolicił praktykę administracji. Obecny model oparty niemal wyłącznie na sądach jest kosztowny, czasochłonny i ogranicza dostępność tego prawa. Raport odwołuje się do rekomendacji GRECO, które pierwotnie wskazywały na potrzebę powołania niezależnego mechanizmu nadzoru nad realizacją prawa do informacji publicznej. Dodatkowym argumentem na rzecz tej rekomendacji jest powołanie w 2025 r. European Network for Transparency and Right to Information (ENTRI) – europejskiej sieci zrzeszającej niezależne organy i instytucje zajmujące się ochroną prawa do informacji i transparentności. Funkcjonowanie ENTRI potwierdza kierunek rozwoju standardów europejskich, w których kluczową rolę odgrywają wyspecjalizowane, niezależne instytucje.

Pełna implementacja dyrektywy anty-SLAPP + usunięcie art. 212 § 2 k.k.

Skuteczna ochrona przed SLAPP ma charakter systemowy, ponieważ warunkuje możliwość korzystania z prawa do informacji i wolności wypowiedzi bez efektu mrożącego. Ograniczenie implementacji wyłącznie do prawa cywilnego oraz utrzymanie sankcji karnych osłabiają ochronę debaty publicznej. Raport wskazuje, że projekt implementacji dyrektywy anty-SLAPP obejmuje wyłącznie prawo cywilne, pozostawiając poza ochroną postępowania karne. Jednocześnie utrzymanie art. 212 § 2 k.k. sprzyja efektowi mrożącemu wobec dziennikarzy i aktywistów, co jest sprzeczne z celem dyrektywy. 

Nowa ustawa o oświadczeniach majątkowych

Spójna regulacja oświadczeń majątkowych jest kluczowa dla systemu przejrzystości i przeciwdziałania korupcji. Brak reakcji ustawodawczej skutkuje niepewnością prawną oraz osłabieniem standardów antykorupcyjnych. Projekt ustawy był już ponoć gotowy jesienią 2025 roku, powinien jak najszybciej zostać opublikowany i trafić do prac w parlamencie oraz konsultacji publicznych. 

Ustawa o profilach instytucji publicznych w mediach społecznościowych

Profile instytucji publicznych w mediach społecznościowych stały się istotnym kanałem informacji publicznej, funkcjonującym obecnie poza ramami prawa publicznego. Brak regulacji prowadzi do arbitralnych ograniczeń debaty i dostępu do informacji. Raport pokazuje jakie problemy w 2025 roku wynikające z braku regulacji prawnych dotyczących prowadzenia profili instytucji publicznych w mediach społecznościowych, w tym arbitralne usuwanie treści i blokowanie użytkowników. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazuje, że konta te funkcjonują według regulaminów prywatnych platform, mimo że pełnią funkcję kanałów informacji publicznej. Brak ustawowych zasad moderacji i archiwizacji treści stanowi istotną lukę systemową. 

Ustawowy obowiązek nagrywania posiedzeń komisji rad gmin

Raport pokazuje, że brak jednolitych regulacji prowadzi do nierównych standardów jawności na poziomie lokalnym, mimo że komisje rad gmin podejmują kluczowe decyzje merytoryczne. Interwencje RPO potwierdzają, że regulacje statutowe są niewystarczające i nie gwarantują obywatelom realnego dostępu do informacji. Ustawowy obowiązek nagrywania i publikacji obrad wzmocniłby lokalną kontrolę społeczną.  Jej znaczenie polega przede wszystkim na zwiększeniu praktycznej dostępności informacji dla mieszkańców.

Utworzenie centralnego rejestru dla informacji o środowisku

Ustawa ooś nakłada obowiązek na organy wydające decyzje dotyczące środowiska na umieszczanie informacji o różnych wnioskach czy decyzjach w wykazie informacji o środowisku. Do czerwca 2025 r. na ekoportalu funkcjonował tzw. wykaz, który umożliwiał administracji różnych szczebli, ale także instytucjom zajmującym się środowiskiem na publikowanie  informacji. 

Informacja o środowisku jest szczególnym rodzajem informacji. Brak centralnego repozytorium utrudnia śledzenie wpływu różnych inwestycji na środowisko. Państwo powinno stworzyć centralny rejestr, w którym znalazłby się nie tylko karty informacyjne, ale całe dokumenty.