Międzynarodowe badanie pokazało, że wiele instytucji pozostawia wnioski o informację bez odpowiedzi. Wyniki przedstawiono podczas konferencji z okazji Międzynarodowego Dnia Powszechnego Dostępu do Informacji, która odbyła się 28–30 września 2026 roku we Freetown w Sierra Leone, w połączeniu z 17. Międzynarodową Konferencją Komisarzy Informacji (ICIC). 

Wydarzenie zgromadziło ponad 200 uczestników z 41 państw — przedstawicieli instytucji nadzorujących dostęp do informacji, władz, wymiaru sprawiedliwości, mediów i organizacji społecznych. Tematem konferencji była „Ochrona rzetelności informacji w erze cyfrowej: rola dostępu do informacji w przeciwdziałaniu chaosowi informacyjnemu”. Rozmawiano o tym, jak jawność pomaga sprawdzać fakty, przeciwdziałać dezinformacji i budować zaufanie do instytucji publicznych, a także o możliwościach i zagrożeniach związanych ze sztuczną inteligencją. 

Podczas konferencji przedstawiono wyniki drugiego światowego testu realizacji prawa do informacji. Badanie po raz drugi przeprowadziła kanadyjska organizacja Centre for Law and Democracy przy wsparciu UNESCO. W ramach międzynarodowego „stres testu” wolontariusze i organizacje z różnych krajów wysyłali wnioski dotyczące wydatków na programy wspierające dzieci oraz nadzoru nad platformami społecznościowymi. Badanie objęło przede wszystkim instytucje centralne. Również i my braliśmy w nim udział po raz drugi. 

Dwa rodzaje pytań, 90 państw

Badanie opierało się na dwóch rodzajach wniosków. Pierwszy dotyczył pieniędzy przeznaczonych w latach 2022–2024 na wybrany program wspierający dzieci, na przykład szczepienia lub edukację najmłodszych. Proszono o kwoty oraz dokumenty zawierające te informacje.

Drugi dotyczył nadzoru nad platformami społecznościowymi: Facebookiem, Instagramem, WhatsAppem, YouTube’em, TikTokiem, WeChatem i Telegramem. Pytano o dokumenty dotyczące trzech ostatnich zakończonych postępowań, kontroli lub innych działań sprawdzających funkcjonowanie tych platform. Chodziło między innymi o raporty, decyzje i zalecenia pozwalające zobaczyć, co instytucje publiczne ustaliły i zrobiły.

Ostatecznie analizą objęto 173 wnioski z 90 państw i terytoriów. Dla porównania wyników przyjęto wspólny termin odpowiedzi: 30 dni. 

O co pytaliśmy w Polsce?

Przy okazji badania 8 czerwca 2026 roku wysłaliśmy łącznie osiem wniosków. To szerszy zestaw niż wymagane w badaniu minimum, ale byliśmy ciekawi odpowiedzi. 

O finansowanie programów wspierających dzieci zapytaliśmy trzy ministerstwa. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej poprosiliśmy o kwoty przeznaczone na program „Posiłek w szkole i w domu”, Ministerstwo Edukacji Narodowej — na program „Laptop dla ucznia”, a Ministerstwo Zdrowia — na program szczepień przeciw HPV.

W każdym przypadku pytaliśmy o środki przeznaczone na program w poszczególnych latach 2022–2024 oraz o istniejące dokumenty lub zestawienia dotyczące wydatków. Przy szczepieniach przeciw HPV zaznaczyliśmy, że pytamy o dane od 2023 roku, bo od tego czasu działa program.

Pytania o działania wobec platform społecznościowych skierowaliśmy do Urzędu Ochrony Danych Osobowych, Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Ministerstwa Cyfryzacji, Urzędu Komunikacji Elektronicznej oraz NASK. Każdą z tych instytucji poprosiliśmy o dokumenty dotyczące trzech ostatnich zakończonych postępowań, kontroli, audytów lub innych działań związanych ze zgodnością funkcjonowania wymienionych platform z prawem. Wnioskowaliśmy między innymi o raporty końcowe, decyzje, zalecenia, wystąpienia pokontrolne, zawiadomienia o naruszeniach oraz inne istotne dokumenty i związaną z nimi korespondencję.

Co odpowiedziały polskie instytucje?

W naszym mini monitoringu otrzymaliśmy odpowiedzi od wszystkich ośmiu instytucji, ale nie każda dysponowała poszukiwanymi informacjami. MRPiPS przekazało dane o kosztach dwóch modułów programu „Posiłek w szkole i w domu”, obejmujących pomoc dzieciom i dorosłym: wyniosły one około 648,8 mln zł w 2022 roku, 719,6 mln zł w 2023 roku i 711,8 mln zł w 2024 roku, łącznie ze środkami własnymi gmin. Po informacje o module dotyczącym szkolnych stołówek resort odesłał nas do MEN. Ministerstwo Zdrowia udostępniło zestawienie płatności za szczepionki przeciw HPV: około 142,5 mln zł w 2023 roku i 299,3 mln zł w 2024 roku. Osobno podało koszty wykonania szczepień rozliczone przez NFZ — odpowiednio około 3,4 mln zł i 13,3 mln zł. MEN poinformowało, że nie realizowało programu „Laptop dla ucznia” i nie ma żądanych danych. Na pytania o działania wobec platform społecznościowych odpowiedziały UODO i UOKiK, natomiast Ministerstwo Cyfryzacji, UKE i NASK zadeklarowały brak poszukiwanych informacji. W tej niewielkiej próbie nie napotkaliśmy więc milczenia instytucji, choć uzyskanie danych zależało od zakresu ich kompetencji, a na odpowiedź Ministerstwa Zdrowia czekaliśmy ponad miesiąc.

UODO odpowiedział 22 czerwca, a UOKiK — 19 czerwca. Ministerstwo Cyfryzacji i Urząd Komunikacji Elektronicznej poinformowały, że nie posiadają takich informacji i nie prowadzą wskazanych działań. NASK również odpowiedział, że nie posiada takich informacji.

Odpowiedzi UOKiK i UODO pozwoliły nam poznać konkretne sprawy dotyczące platform internetowych, choć zakres udostępnionych materiałów był ograniczony. UOKiK przekazał trzy postanowienia o zamknięciu postępowań wyjaśniających: dotyczących gromadzenia i przetwarzania danych użytkowników Facebooka oraz obowiązków informacyjnych wobec konsumentów, zakończonych w 2019 roku, i dwóch dotyczących publikowania reklam oraz nadzoru nad ich treścią w Meta Ads i Google Ads, zakończonych w lipcu 2025 roku. Urząd poinformował, że nie sporządzono w tych sprawach raportów końcowych, decyzji ani zaleceń, a prośbę o pozostałe dokumenty i korespondencję uznał za wymagającą doprecyzowania. UODO wyjaśnił natomiast, że nie prowadził kontroli wskazanych platform, ale uczestniczył w postępowaniach dotyczących Facebooka we współpracy z irlandzkim organem ochrony danych. Według odpowiedzi urzędu dwie sprawy zakończono bez rozstrzygnięcia merytorycznego z powodu braku odpowiedzi stron na korespondencję irlandzkiego organu; w trzeciej udostępniono decyzję o umorzeniu postępowania dotyczącego wykorzystywania danych osobowych na potrzeby sztucznej inteligencji. 

Największy problem na świecie? Cisza

Według raportu podsumowującego badanie ponad jedna trzecia wniosków pozostała bez merytorycznej odpowiedzi — 63, czyli 36 procent wszystkich analizowanych spraw. Niektóre instytucje potwierdzały otrzymanie wiadomości, lecz później nie udostępniały informacji ani nie wyjaśniały przyczyn odmowy. Autorzy raportu określają takie postępowanie jako „milczącą odmowę”.

Przynajmniej jeden taki przypadek wystąpił w 42 z 90 badanych państw i terytoriów. W 24 nie uzyskano merytorycznej odpowiedzi na żaden z uwzględnionych w badaniu wniosków. Dlaczego to ważne? Znając powód odmowy, można zapoznać się z argumentami, przedstawić swoje stanowisko oraz zakwestionować decyzję. Gdy dana instytucja milczy, osoba pytająca musi najpierw wywalczyć jakąkolwiek reakcję. 

Informacje udostępniano, ale nie zawsze w terminie

Pełną informację uzyskano w jednej trzeciej spraw: w 23 % wszystkich przypadków w ciągu 30 dni, a w kolejnych 10 % — po tym terminie. Jeśli uwzględnić także odpowiedzi częściowe i odesłania do już opublikowanych materiałów, przynajmniej część poszukiwanych danych udało się zdobyć w 38 % spraw.

W 19 % przypadków instytucje informowały, że nie mają żądanych dokumentów lub nie prowadziły wskazanych postępowań. Dotyczyło to głównie pytań o platformy społecznościowe. Wyraźna odmowa udostępnienia całości informacji pojawiła się zaledwie w około 2 % spraw. Największą przeszkodą było więc milczenie urzędów, a nie odmowy z podanym uzasadnieniem. W sprawach, w których otrzymano odpowiedź, czekano na nią średnio około 21 dni, a 79 procent odpowiedzi nadeszło w ciągu 30 dni. Ten ostatni wynik nie uwzględnia wniosków pozostawionych bez merytorycznej odpowiedzi.

Najwięcej milczących odmów odnotowano w badanej próbie w Afryce Subsaharyjskiej, a najmniej — w Europie Środkowej i Wschodniej. Wyników nie należy jednak traktować jako rankingu państw czy regionów. Badanie obejmowało zasadniczo po dwa wnioski w każdym państwie, a liczba państw reprezentujących poszczególne regiony była różna. Raport pokazuje zatem szersze tendencje, ale nie daje podstaw do całościowej oceny działania prawa do informacji w konkretnym kraju.

Apel z Sierra Leone

W deklaracji przyjętej na zakończenie konferencji przez organizacje społeczne podkreślono, że dostęp do informacji to jedno z narzędzi walki z dezinformacją. Dokumenty publiczne pozwalają weryfikować wypowiedzi władz i dostarczają wiarygodnych źródeł dziennikarzom, badaczom oraz osobom sprawdzającym fakty. Autorzy zaapelowali o skuteczne przepisy, finansowanie ich realizacji, szkolenia urzędników i niezależne organy nadzorcze, które mogą nakazać udostępnienie informacji. Domagają się także wsparcia organizacji działających na rzecz jawności oraz ochrony przed ograniczaniem ich działalności i pozwami służącymi zastraszaniu. Wskazali również, że sztuczna inteligencja może usprawnić dostęp do dokumentów, ale musi być wykorzystywana bezpiecznie i przejrzyście, bez pogłębiania nierówności w dostępie do informacji.