W 2025 roku przygotowaliśmy i złożyliśmy 17 opinii przyjaciela sądu (amicus curiae). To narzędzie, które pozwala organizacjom społecznym zabrać głos w postępowaniach, w których nie są stroną, ale mają wiedzę, doświadczenie lub działają w interesie publicznym.

Od kilku lat wspieramy osoby mierzące się z postępowaniami typu SLAPP (strategiczne pozwy/postępowania przeciwko partycypacji publicznej) oraz uważnie obserwujemy proces wdrażania do polskiego prawa unijnej dyrektywy anty-SLAPP. Wiemy, że temat wciąż jest słabo rozpoznawalny, a realna ochrona osób broniących interesu publicznego przed władzą czy podmiotami gospodarczymi pozostaje niewystarczająca. Dlatego postanowiliśmy pomagać nie tylko pozwanym i oskarżonym, ale również samym sądom — wyjaśniając, czym jest SLAPP, jakie mechanizmy w danej sprawie mogą wskazywać na nadużycie prawa procesowego i jak ocenić sytuację przez pryzmat interesu publicznego.

Przygotowane przez nas w tym roku opinie dotyczą spraw, w których osoby prywatne, aktywiści, dziennikarze, a także eksperci od cyberbezpieczeństwa są pozywani lub oskarżani za swoją działalność publiczną i wypowiedzi o charakterze krytycznym. W wielu przypadkach po drugiej stronie sporu znajdują się duże firmy deweloperskie, przedsiębiorstwa zajmujące się odpadami, lokalne władze samorządowe, a nawet jeden z polskich związków sportowych. Zarzuty opierają się na przepisach o zniesławieniu (art. 212 kodeksu karnego) lub na roszczeniach o naruszenie dóbr osobistych (art. 24 kodeksu cywilnego), często obudowanych wysokimi żądaniami finansowymi.

Przykłady takich spraw obejmują m.in. analizę awarii pociągów Impuls produkowanych przez firmę Newag, sprzeciw wobec kontrowersyjnych inwestycji budowlanych i środowiskowych, a także wypowiedzi dotyczące funkcjonowania związków sportowych czy pracy funkcjonariuszy publicznych. Wspólnym mianownikiem tych postępowań jest to, że dotyczą one wypowiedzi mieszczących się w ramach dopuszczalnej krytyki, wynikających z troski o interes publiczny, bezpieczeństwo mieszkańców albo jakość życia lokalnych społeczności.

Dlatego właśnie tak ważne jest, aby sądy mogły dysponować rzetelną wiedzą o charakterze SLAPP oraz o tym, jak rozróżnić spór cywilny od próby uciszenia krytyki. Nasze opinie mają pomóc w tym zadaniu — by prawo nie było narzędziem zastraszania, lecz gwarancją ochrony debaty publicznej.

Poniżej przedstawiamy opisy niektórych ze spraw, w których złożyliśmy opinię przyjaciela sądu w 2025 roku.

Ujawnienie nieprawidłowości przy awariach pociągów zakończone pozwami

Specjaliści z Dragon Sector ujawnili wyniki analizy awarii pociągów Impuls, które — ich zdaniem — mogły wynikać z ingerencji producenta utrudniającej naprawy w niezależnych serwisach. Po publikacji Newag pozwał ich za rzekome naruszenie praw autorskich i nieuczciwą konkurencję. Stowarzyszenie oceniło te działania jako SLAPP – próbę uciszenia krytyki i debaty publicznej – wskazując na nierównowagę sił, nieproporcjonalność roszczeń i bezzasadność zarzutów. 

Obrona terenów zielonych przed zabudową zakończona prywatnym aktem oskarżenia

Aktywiści z Zielonego Burowca apelowali o wstrzymanie planów zabudowy terenu przeznaczonego pod velostradę. Wspólnik firmy, która planowała budowę osiedla, wystąpił z prywatnym aktem oskarżenia przeciwko dwojgu aktywistom zaangażowanym w obronę Burowca. Zdaniem Stowarzyszenia celem postępowania nie jest realna ochrona dóbr osobistych, lecz wywołanie efektu mrożącego, zastraszenie przeciwników inwestycji i zniechęcenie mieszkańców do dalszego zabierania głosu w debacie publicznej – dlatego postanowiliśmy złożyć opinię przyjaciela sądu.

Krytyka powołań na Olimpiadę ścigana przed sądem

Powodami w tej sprawie są osoby pełniące najważniejsze funkcje w Polskim Związku Szermierczym oraz sam Związek, zaś pozwany to szermierz weteran, osoba niepełniąca żadnych kierowniczych funkcji w Związku. PZS domaga się od Dariusza Zielińskiego wpłaty 40 tys. zł na rzecz organizacji charytatywnej i przeprosin w telewizji w związku z jego krytyką dotyczącą powołań szpadzistek na Igrzyska Olimpijskie w Paryżu w 2024 r., w tym w szczególności Aleksandry Jareckiej. W swojej opinii Stowarzyszenie podkreślało nierównowagę sił, wygórowane roszczenia oraz to, że wypowiedzi Dariusza Zielińskiego mieściły się w granicach dopuszczalnej oceny działalności publicznej (Wojna w polskim związku. Medalistka olimpijska zezna przed sądem). 

Sprzeciw wobec spalarni skutkuje żądaniem przeprosin

W styczniu 2024 r. spółka wystąpiła o decyzję środowiskową na budowę zakładu przetwarzania odpadów w jednej z wsi w powiecie Wołomiński (województwo mazowieckie). Jedna z mieszkanek założyła profil na Facebooku, gdzie krytykowała plan. Mieszkańcy zebrali prawie 600 podpisów pod petycją, po czym spółka wycofała wniosek. Temat wrócił jednak po wyborach, gdy – zdaniem pozwanej – zmiany w studium zagospodarowania przestrzennego miały ułatwić realizację inwestycji. W grudniu 2024 r. pozwana otrzymała od spółki wezwanie do usunięcia wpisów i przeprosin za rzekome naruszenie dóbr osobistych.

Stowarzyszenie starało się przekonać sąd, że mieszkanka ma prawo być sceptyczna wobec inwestycji, bądź obawiać się jej wpływu na życie mieszkańców, a także dawać wyraz swojego sprzeciwu w mediach społecznościowych. Wypowiedzi pozwanej dotyczyły sprawy istotnej dla lokalnej społeczności, tj. budowy zakładu zbierania i przetwarzania odpadów, zaś jej wypowiedzi były podyktowane troską zarówno o stan środowiska naturalnego, jak i jakość życia mieszkańców. Nie występowała więc we własnym interesie, a w związku z obawą, że taka inwestycja negatywnie wpłynie na przyrodę i komfort życia w okolicy.

Krytyka zagrożeń środowiskowych traktowana jako przestępstwo pomówienia

Lokalny dziennikarz krytykował działalność firmy przetwarzającej metale, wskazując na zagrożenia dla mieszkańców i środowiska. Spółka wniosła oskarżenie o pomówienie i domaga się 100 tys. zł nawiązki. Dyrektywa antyslappowa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 w motywie 6. podkreśla:

Dziennikarze odgrywają ważną rolę w ułatwianiu debaty publicznej oraz w przekazywaniu i otrzymywaniu informacji, opinii i idei. Dziennikarze powinni móc działać skutecznie, bez poczucia strachu, tak by obywatele mieli zapewniony dostęp do pluralistycznych poglądów w demokracjach europejskich. Niezależne, profesjonalne i odpowiedzialne dziennikarstwo, jak również dostęp do pluralistycznych informacji to kluczowe filary demokracji. Istotne jest zapewnienie dziennikarzom zarówno przestrzeni niezbędnej do tego, aby mogli, zgodnie z etyką dziennikarską, wnosić wkład w otwartą, wolną i uczciwą debatę oraz zwalczać dezinformację, manipulacje informacjami i ingerencje w informacje, jak i zapewnienie im ochrony, gdy działają w dobrej wierze.

Zgadzamy się z tym stanowiskiem – naszym zdaniem działanie firmy to przykład próby ograniczenia dziennikarskiego prawa do informowania o kwestiach środowiskowych (Czy Elemental tłumi krytykę prasową? Będzie to musiała sprawdzić prokuratura).

Dyrektor Parku Narodowego nękany wnioskami o informację

Dyrektor Wielkopolskiego Parku Narodowego złożył subsydiarny akt oskarżenia przeciwko byłemu pracownikowi Parku, który ujawnił szczegóły dotyczące odstrzału zwierząt na terenie parku. Podstawą złożenia aktu jest uporczywe nękanie poprzez kierowanie licznych przybierających pozór korzystania z prawa wniosków o dostęp do informacji publicznej, publikowanie wpisów w mediach społecznościowych czy kierowanie skarg do ministerstwa. Wszystkie argumenty oskarżyciela są bulwersujące, ale nas oczywiście najbardziej poruszyła kwestia dotycząca składania wniosków o informację. W ocenie Stowarzyszenia przyjęcie argumentacji oskarżyciela subsydiarnego prowadzi do sytuacji, w której to aktywiści i osoby zaangażowane społecznie są szczególnie narażone na doniosłe sankcje – obejmujące pozbawienie wolności. Tego typu osoby będą bowiem, statystycznie, częściej korzystać z prawa do informacji oraz składania skarg i wniosków – więc ich aktywność społeczna może prowadzić do wyroków skazujących za próby pozyskania wiedzy o sprawach publicznych. Rezultatem może być wyłącznie efekt mrożący, tym bardziej dotkliwy, im bardziej dana osoba jest zaangażowana, a więc bierne i niedoinformowane społeczeństwo.

Jeśli i Ciebie dotknął SLAPP, możesz napisać w tej sprawie na naszą poradnię prawną: porady.siecobywatelska.pl. A jeśli chcesz wesprzeć działania naszej poradni, to dorzuć się do prowadzonej właśnie zbiórki.

Więcej informacji na temat SLAPPów znajdziesz na współprowadzonej przez nas stronie : anti-slapp.pl.