Na początku roku Sieć Obywatelska Watchdog Polska i bułgarska organizacja Access To Information Program złożyły przygotowaną wspólnie opinię przyjaciela sądu w sprawie w ETPC Vouliwatch przeciwko Grecji (skarga nr 38564/23).

Zostań w domu

W marcu 2020 r., na mocy specjalnej ustawy antycovidowej, Sekretariat Generalny ds. Informacji i Komunikacji rządu Grecji zawarł z prywatną firmą (Initiative Media) umowę na przeprowadzenie kampanii informacyjnej „Zostań w domu” (gr. Menoume Spiti). Umowa ta została zawarta z pominięciem zwykłych procedur przetargowych (dopuszczało to nadzwyczajne prawo covidowe). W ramach tej kampanii wydatkowano dziesiątki milionów euro ze środków publicznych na reklamy w setkach mediów, jednak kryteria doboru mediów i szczegóły podziału funduszy nie zostały upublicznione.  Grecka organizacja pozarządowa Vouliwatch, działająca na rzecz transparentności życia publicznego, wystąpiła z wnioskiem o udostępnienie dokumentów dotyczących tej umowy – w szczególności oferty i rezultatów pracy prywatnej firmy odpowiedzialnej za rozdysponowanie tych środków. Na nieprawidłowości związane z podziałem pieniędzy w kampanii pomiędzy mediami zwrócił uwagę także International Press Institute. 

Skarga do ETPC

Mimo formalnego wniosku o informację publiczną grecki urząd nie odpowiedział w ustawowym terminie, co oznaczało tzw. milczącą odmowę. Vouliwatch odwołał się więc do właściwego organu – Krajowej Władzy ds. Przejrzystości (Εθνική Αρχή Διαφάνειας, EAD). Organ ten jednak początkowo nie reagował, a ostatecznie 7 czerwca 2022 r. wydał decyzję odmowną, argumentując, że organizacja pozarządowa nie ma „szczególnego interesu” w uzyskaniu tych informacji, a żądane dane stanowią tajemnicę handlową (informacje o charakterze komercyjnym o wartości gospodarczej i poufnym charakterze) i nie należą do kategorii informacji publicznej podlegającej udostępnieniu. Vouliwatch zaskarżył tę decyzję do sądu administracyjnego, który początkowo przyznał mu rację i nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy, jednak ostatecznie kolejna skarga została oddalona. Grecki sąd administracyjny (działając w 2023 r.) uznał, że dostęp do żądanych informacji jest ograniczony przepisami szczególnymi, m.in. o poufności informacji komercyjnych, a więc nie istnieje prawo dostępu do danych objętych tajemnicą handlową. Po wyczerpaniu dostępnych środków krajowych i trwającej blisko trzy lata batalii prawnej, Vouliwatch postanowił skierować sprawę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Celem skargi jest zbadanie, czy odmowa dostępu do informacji o wydatkowaniu środków publicznych na kampanię medialną naruszyła podstawowe prawa chronione konwencją.

Zarzut naruszenia prawa do informacji

W skardze do ETPC organizacja Vouliwatch podniosła zarzut naruszenia art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, gwarantującego wolność wyrażania opinii, w tym prawo do otrzymywania i przekazywania informacji. Zdaniem skarżącej, odmowa udostępnienia kluczowych informacji uniemożliwiła społeczny nadzór nad wydatkowaniem publicznych pieniędzy i utrudniła udział w debacie publicznej na temat bezstronności mediów w czasie pandemii. Vouliwatch argumentuje, że działa jako „watchdog” obywatelski, pełniąc rolę strażnika publicznego interesu podobnie jak media, a więc bezpodstawne odmówienie informacji stanowiących ważny interes publiczny stanowi ingerencję w jej wolność słowa. Warto zauważyć, że ETPC już we wcześniejszym orzecznictwie uznawał, iż organizacje pozarządowe mają prawo do informacji szczególnie wtedy, gdy występują w roli społecznego kontrolera władzy (ang. public watchdog). W niniejszej sprawie Trybunał będzie oceniał, czy odmowa była zgodna z prawem i konieczna w demokratycznym społeczeństwie, czy też doszło do naruszenia art. 10 Konwencji przez nieproporcjonalne zasłanianie się tajemnicą handlową wbrew zasadom transparentności wydatkowania funduszy publicznych.

Opinia przyjaciela sądu

Skarga Vouliwatch przeciwko Grecji została przyjęta do rozpoznania i zakomunikowana rządowi Grecji w drugiej połowie 2024 r. (ETPC przedstawił zarzuty skargi stronie pozwanej i wezwał rząd do zajęcia stanowiska). Razem z Access to Information Programme (AIP) z Bułgarii przygotowaliśmy wspólną opinię przyjaciela sądu. Podkreśliliśmy znaczenie dostępu do informacji o wydatkach publicznych, zwłaszcza w kontekście pandemii, oraz rolę organizacji pozarządowych jako strażników interesu publicznego. Zwróciliśmy uwagę, że powoływanie się na tajemnicę handlową nie powinno ograniczać prawa do informacji, gdy w grę wchodzi przejrzystość działań władz i kontrola społeczna. Pismo zostało przyjęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka 4 lutego 2025 r. Sprawa ma istotne znaczenie, ponieważ rozstrzygnięcie ETPC może doprecyzować granice między tajemnicą handlową a prawem do informacji. Będzie to ważny sygnał, czy prawo europejskie chroni dostęp do kluczowych informacji o działaniach władz. Jeśli Trybunał potwierdzi naruszenie, orzeczenie to wzmocni standardy transparentności i podkreśli obowiązek państw zapewnienia dostępu do informacji o wydatkowaniu publicznych środków, zwłaszcza gdy w grę wchodzi kontrola mediów i debata publiczna.

Link do opinii przyjaciela sądu.