Jak przebiegały obrady komisji gminy? Na jakiej podstawie zdecydowano o wycince drzew? Jak wydawane są publiczne pieniądze? Dostęp do informacji pozwala nam sprawdzać decyzje władz, uczestniczyć w debacie i wpływać na sprawy naszego otoczenia. Obchodzony 28 września Międzynarodowy Dzień Prawa do Informacji przypomina o znaczeniu tej możliwości — oraz o ludziach, którzy zabiegają o jawność.

Zaczęło się od aktywistów

Historia święta zaczęła się w 2002 roku w Sofii. Podczas konferencji poświęconej prawu do informacji spotkali się przedstawiciele organizacji społecznych z 15 krajów oraz organizacji międzynarodowych. Ostatniego dnia spotkania, 28 września, powołali sieć Freedom of Information Advocates Network — FOIAnet — i postanowili ustanowić tę datę Międzynarodowym Dniem Prawa do Wiedzy, czyli International Right to Know Day. Chcieli upowszechniać wiedzę o prawie do informacji i zachęcać do korzystania z niego. Święto ma więc obywatelskie korzenie: wyrosło ze współpracy osób i organizacji, które na co dzień mierzyły się z tajnością działania władz. 

Z czasem inicjatywa uzyskała oficjalne uznanie międzynarodowe. W 2015 roku UNESCO ogłosiło 28 września Międzynarodowym Dniem Powszechnego Dostępu do Informacji, a w 2019 roku dzień ten ustanowiło również Zgromadzenie Ogólne ONZ. Dlatego spotykamy dziś różne nazwy tego święta — obywatelskie „prawo do wiedzy” i „prawo do informacji” oraz oficjalny „powszechny dostęp do informacji”. Łączy je przekonanie, że jawność umożliwia ludziom świadome uczestnictwo w życiu publicznym.

Jak świętuje świat

Obchody na świecie przybierają różne formy. Organizowane są debaty, szkolenia, konkursy, kampanie zachęcające do składania wniosków o informację, a także koncerty, spektakle i pokazy filmowe. W niektórych krajach wydarzenia rozciągają się na cały tydzień. To okazja zarówno do uczenia się korzystania z prawa do informacji, jak i do publicznego sprawdzania, jak instytucje wywiązują się ze swoich obowiązków. 

Bułgaria: Złote Klucze i antynagrody

W Bułgarii organizacja Access to Information Programme od 2003 roku wręcza nagrody „Złotego Klucza” obywatelom, dziennikarzom, organizacjom i instytucjom zasłużonym dla jawności. Przyznaje również antynagrody za utrudnianie dostępu do informacji. W 2025 roku jednym z laureatów „Złotego Klucza” został Martin Atanasov, twórca mapy wypadków drogowych, który zdobywał dane poprzez wnioski o informację i zaskarżył odmowę ich udostępnienia. Takie wyróżnienia pokazują, do czego jawność przydaje się w praktyce: pozwala lepiej rozpoznawać problemy i domagać się ich rozwiązania. 

Kanada: cały tydzień przeglądu

W Kanadzie obchodzony jest Tydzień Prawa do Wiedzy (Right to Know Week). W 2026 roku odbywa się on od 28 września do 4 października; w działania włączają się federalny komisarz informacji oraz komisarze prowincji i terytoriów.

Obchody mają przede wszystkim praktyczny i edukacyjny charakter: organizowane są webinary, panele eksperckie i spotkania dla osób zajmujących się udostępnianiem informacji w instytucjach publicznych. Urzędy publikują też poradniki, podcasty, materiały dla mieszkańców i kampanie wyjaśniające, jak korzystać z prawa dostępu do informacji. Tydzień jest zarazem momentem oceny działania systemu. Federalna komisarz informacji wykorzystuje go do rozmowy z administracją o opóźnieniach, nadzorze i znaczeniu rzetelnej informacji w środowisku dezinformacji. W Nowej Fundlandii i Labradorze tegoroczne obchody połączono dodatkowo z konsultacjami dotyczącymi przeglądu tamtejszej ustawy o dostępie do informacji.

Holandia: dzień dla profesjonalistów

W Holandii obchody mają raczej ekspercko-obywatelski niż masowy charakter i koncentrują się wokół ustawy o jawności administracji (Woo). 28 września 2026 r. w Utrechcie po raz pierwszy odbędzie się „Dzień profesjonalistów Woo” – spotkanie osób obsługujących wnioski o informację publiczną i doradzających instytucjom, służące wymianie doświadczeń i podnoszeniu standardów. 

Wielka Brytania: kontrola władzy na co dzień

W Wielkiej Brytanii obchody Międzynarodowego Dnia Prawa do Informacji mają przede wszystkim charakter edukacyjny i ekspercki. Organizacje społeczne, dziennikarze oraz instytucje odpowiedzialne za egzekwowanie prawa do informacji wykorzystują ten dzień, by przypominać, że dostęp do informacji jest narzędziem codziennej kontroli władzy, a nie przywilejem dla specjalistów. Ważną rolę odgrywa tu prowadzony przez mySociety serwis WhatDoTheyKnow, ułatwiający składanie i publiczne śledzenie wniosków o informację.

Manila: informacja o środowisku

28 września 2026 r. organizacja mySociety organizuje webinar „Delivering ATI in practice: How regulators can help people use their right to information”. W rozmowie wezmą udział Aiden Clarkson z brytyjskiego Biura Komisarza ds. Informacji oraz Christian Anker z chilijskiej Rady ds. Przejrzystości; spotkanie będzie poświęcone temu, jak niezależne organy mogą pomagać ludziom w skutecznym korzystaniu z prawa do informacji.

Ważną częścią obchodów są również światowe konferencje UNESCO. W 2025 roku spotkanie w Manili na Filipinach poświęcono dostępowi do informacji o środowisku w epoce cyfrowej. To temat bliski każdemu, kto próbuje ustalić, jak inwestycja wpłynie na przyrodę, jakie jest zanieczyszczenie powietrza lub jak władze odpowiadają na zmiany klimatu. Przyjęte po spotkaniu oświadczenie podkreśla, że cyfryzacja nie może oznaczać jedynie przeniesienia dokumentów do internetu. Informacje powinny być publikowane z wyprzedzeniem, w sposób uporządkowany, łatwy do znalezienia i możliwy do wykorzystania przez mieszkańców, w tym osoby z niepełnosprawnościami oraz grupy narażone na wykluczenie. Uczestnicy wskazali, że państwa powinny tworzyć publiczne repozytoria danych środowiskowych i jasno określać, kiedy oraz w jaki sposób informacje mają być udostępniane. Dotyczy to nie tylko danych znajdujących się w urzędach, lecz także informacji o oddziaływaniu inwestycji, emisjach czy zagrożeniach środowiskowych, którymi dysponują podmioty prywatne. Szczególne znaczenie ma tu aktywne publikowanie informacji o ryzykach — zanim mieszkańcy zdążą złożyć wniosek — oraz zapewnienie realnej możliwości udziału w postępowaniach dotyczących dużych inwestycji. 

W Manili wybrzmiało również, że otwarte dane nie zastąpią prawa do informacji. Nawet najlepszy portal nie rozwiąże problemu, jeśli brakuje w nim istotnych dokumentów albo jeśli instytucja nie odpowiada na pytania. Dlatego cyfrowej przejrzystości powinny towarzyszyć skuteczne procedury, niezależny nadzór i możliwość zakwestionowania odmowy lub bezczynności urzędu.

Sierra Leone: informacja przeciw dezinformacji

W 2026 roku gospodarzem światowych obchodów jest Sierra Leone. Konferencja UNESCO, zaplanowana wraz ze spotkaniem komisarzy informacji na 28–30 września w Lungi, koncentruje się na znaczeniu dostępu do informacji dla rzetelności debaty publicznej i przeciwdziałania dezinformacji. W programie przewidziano również prezentację badania UNESCO i Centre for Law and Democracy, sprawdzającego reakcje instytucji na jednakowe wnioski o informację w 120 krajach, w którym braliśmy udział, wysyłając wnioski w Polsce. W programie znalazły się m.in. dyskusje o tym, jak terminowo udostępniana, rzetelna informacja publiczna wzmacnia środowisko informacyjne; jak przejść od reagowania na wnioski do proaktywnego publikowania danych; oraz jak technologie mogą wspierać dobre zarządzanie dokumentacją. Uczestnicy porozmawiają również o edukacji medialnej, dostępie do wiarygodnych danych środowiskowych dla odporności klimatycznej,a także o danych potrzebnych do realizacji Celów Zrównoważonego Rozwoju.

25 lat polskiej ustawy

28 września można uczcić także bardzo konkretnie: zapytać o sprawę ważną dla swojej miejscowości, albo pomóc komuś zdobyć potrzebne dane. W tym roku ten dzień ma dla nas jeszcze bardziej wyjątkowy wymiar – ustawa o dostępie do informacji skończyła w tym roku 25 lat. Z tej okazji zapraszamy was do udziału w Tygodniu Prawa do Informacji – nasze członkinie i członkowie poprowadzą je w swoich miejscowościach. Zapraszamy do Włodawy,  Słubic, Drelowa, Piaseczna i Ciechocinka. Szczegółowy harmonogram znajduje się tutaj.

A my, jak co roku spotkaliśmy się w ten weekend na Zlocie Fanek i Fanów Jawności, by rozmawiać o jawności i wznieść za nią toast. Relacja z wydarzenia już wkrótce.