Organizacje społeczne apelują do Premiera w sprawie proponowanych przez Ministerstwo Finansów zmian w Centralnym Rejestrze Umów polegających na 20-krotnym podniesieniu progu publikacji umów – z 500 zł do 10 000 zł, co stanowi poważne zagrożenie dla obywatelskiej kontroli nad wydatkami publicznymi.

Niecałe 4 lata temu Sejm przyjął tzw. ustawę antykorupcyjną, co dawało nadzieję na powstanie długo przez nas wyczekiwanego Centralnego Rejestru Umów. I rzeczywiście. Z pierwotnego pomysłu tysięcy pojedynczych rejestrów z danymi w różnych formatach i nie do porównania, powstała idea jednego centralnego rejestru. Mimo to nie mamy powodów do radości. 

Jako organizacja działająca na rzecz jawności życia publicznego od lat zabiegaliśmy o powstanie takiego rejestru. Część instytucji sektora publicznego prowadzi rejestry umów, ale jest to tylko ich dobra wola, bo do niedawna nie było przepisów regulujących ten obszar. A w naszej ocenie jawność umów zawieranych przez publiczne podmioty to jeden z najważniejszych mechanizmów antykorupcyjnych. Dlatego gdy tylko pojawiła się nadzieja na wprowadzenie Centralnego Rejestru Umów, aktywnie uczestniczyliśmy jako strona społeczna w debacie na ten temat. Zaproponowaliśmy Senatowi poprawki w postaci wprowadzenia Centralnego Rejestru Umów w miejsce rozproszonych, pojedynczych rejestrów i udało się! Nasze poprawki zgłosił senator Krzysztof Kwiatkowski, Senat je przyjął, a potem zostały przegłosowane w Sejmie. Centralny Rejestr Umów (CRU) stał się faktem w 2021 roku. Przynajmniej na papierze.

Potem były trzy lata spotkań, rozmów w Ministerstwie Finansów na temat ostatecznego kształtu CRU. Tu także włączyliśmy się jako strona społeczna. I nagle pojawił się pomysł wprowadzenia progu publikacji umów – w rejestrze mają być odnotowane jedynie umowy przekraczające kwotę 10 tysięcy złotych. Co to oznacza? Że na przykład zdecydowana większość umów zawieranych przez gminy nie znajdzie się w rejestrze. W naszej ocenie to wypacza ideę jawności publicznych finansów, która stała za powstaniem CRU. Dlatego wspólnie z Instytutem Finansów Publicznych wystosowaliśmy do premiera apel w sprawie zniesienia tego progu, pod którym podpisały się jeszcze 42 inne organizacje społeczne. Przygotowaliśmy również uwagi dotyczące zmian w ustawie wprowadzającej Centralny Rejestr Umów, w których przytaczamy m.in. wyniki przeprowadzonego przez nas monitoringu wskazującego na realne efekty wprowadzenia proponowanych przez Ministerstwo rozwiązań (aktualizacja: 7 lipca otrzymaliśmy od MF odpowiedź na nasze uwagi).

Poniżej publikujemy treść apelu do Premiera Donalda Tuska, a po więcej informacji o Centralnym Rejestrze Umów zapraszamy również na stronę Instytutu Finansów Publicznych. 

Apel do Prezesa Rady Ministrów, w sprawie Centralnego Rejestru Umów

Szanowny Panie Premierze!

Centralny Rejestr Umów, nad którego wprowadzeniem trwają prace, to nowy instrument demokratycznej kontroli obywatelskiej, na który czekaliśmy od dawna. To szansa na umocnienie nowoczesnych standardów demokratycznego państwa prawa, opartych na jawności i przejrzystości finansów publicznych, co jest fundamentem zaufania obywateli do instytucji państwowych.

Niestety, ta szansa może zostać zmarnowana, ponieważ Ministerstwo Finansów planuje 20-krotne podniesienie progu ujawniania umów w Rejestrze — z 500 do aż 10 000 złotych (nr proj. UD197). Ta zmiana spowoduje ukrycie przed obywatelami, w skrajnych przypadkach, nawet ponad 90 proc. wydatków publicznych danej instytucji. Tak nie odbuduje się zaufania społecznego.

Jest to tym bardziej istotne, że według najnowszych badań co piąty Polak w ogóle nie ufa sposobowi zarządzania finansami publicznymi w Polsce. Przez ostatnie lata opinią publiczną wstrząsały informacje o kontrowersyjnych umowach, wypłatach czy dotacjach ze środków publicznych. Każdy z tych skandali dokładał cegiełkę do muru oddzielającego obywatela od państwa – muru nieufności i poczucia braku kontroli nad tym, jak wydawane są publiczne pieniądze. Dzięki Centralnemu Rejestrowi Umów obywatele zyskają realne narzędzie do sprawdzania, na co wydawane są ich podatki. Mają do tej wiedzy pełne prawo i powinni mieć pewność, że nic nie jest przed nimi ukrywane.

Apelujemy o niezwiększanie progu wartości umów zawieranych przez jednostki sektora finansów publicznych, które będą musiały być ujawnione w Centralnym Rejestrze Umów.

Z badań przeprowadzonych przez Instytut Finansów Publicznych i Sieć Obywatelską Watchdog Polska, wynika, że w przypadku wprowadzenia progu 10 000 zł, w Rejestrze nie zostanie ujawnionych ok. 70 proc. umów zawieranych przez jednostki samorządu terytorialnego.  A zdarzają się jednostki, gdzie na 1000 zawieranych umów jedynie 76 trafiłoby do Rejestru. Z badań wynika również, że aż 97 proc. obywateli uważa, że zawierane przez publiczne podmioty umowy, a także faktury powinny być w pełni jawne. Co więcej, aż 94 proc. respondentów uważa, że Centralny Rejestr Umów przyczyni się do odbudowy zaufania do sposobu zarządzania finansami publicznymi. Propozycja Ministerstwa Finansów nie uwzględnia tych oczekiwań społecznych. Jak przeciętny obywatel ma zaufać państwu, jeżeli budowany system w wielu samorządach i innych jednostkach finansów publicznych pokaże tylko niewielką liczbę umów. To będzie pozór, a wręcz atrapa przejrzystości.

Resort finansów uzasadnia planowaną zmianę potencjalnymi „problemami organizacyjnymi” zgłaszanymi przez urzędników reprezentujących jednostki sektora finansów publicznych. Tymczasem takie problemy nie pojawiają się, gdy transparentność ma zadziałać w odwrotnym kierunku – zwykły obywatel jest rozliczany przez fiskusa z każdej umowy i każdej złotówki. Ten sam resort, wdrażając Krajowy System e-Faktur, chce widzieć w nim wszystkie faktury przedsiębiorców niezależnie od ich wartości. Tak nierównego traktowania nie da się pogodzić z budowaniem społecznego zaufania.

Polska stoi dziś przed poważnym wyborem. Możemy kontynuować politykę pozornej przejrzystości i zanikania społecznego zaufania. Możemy jednak również wybrać drogę realnej przejrzystości, partycypacji obywatelskiej i zaufania do finansów publicznych. Bez tego nie uda się nam zbudować silnego, stabilnego państwa. Zwłaszcza w czasach, gdy zagrożenia stoją dosłownie u naszych granic. Jedno z rozwiązań leży na stole – pełny, otwarty Centralny Rejestr Umów.

Nie zmarnujmy tej szansy.

Sygnatariusze apelu:

• ARTICLE 19 Europe
• CASE Center for Social and Economic Research
• CenEA Center for Economic Analysis
• Forum Obywatelskiego Rozwoju
• Fundacja Aktywny i Czysty Nasielsk
• Fundacja dla Polski
• Fundacja Dobrobyt na Pokolenia
• Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej
• Fundacja HexaLAB
• Fundacja Instrat
• Fundacja Instytut Finansów Publicznych
• Fundacja Matecznik
• Fundacja Odpowiedzialna Polityka
• Fundacja Panoptykon
• Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego
• Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego
• Fundacja „Świat w Naszych Rękach”
• Fundacja Wolności
• Fundacja Wolności Gospodarczej
• Fundacja Zielone Kujawy
• Fundacja Lasy i Obywatele
• GRAPE Group for Research in APplied Economics
• Inicjatywa Białobrzegi
• Inicjatywa Lokalna Między Drzewami
• Instytut Badań Strukturalnych
• Instytut Edukacji Ekonomicznej im. Ludwiga von Misesa
• Instytut Emerytalny
• Instytut Odpowiedzialnych Finansów
• Instytut Spraw Publicznych
• Nadwiślański Związek Pracodawców Lewiatan
• Ośrodek Działań Ekologicznych “Źródła”
• Polska Sieć Ekonomii
• Sieć Obywatelska Watchdog Polska
• Stowarzyszenia na rzecz Praworządności w Szkołach „Stowarzyszenie Umarłych Statutów”
• Stowarzyszenie „Chojnice – Tu Bije Moje Serce”
• Stowarzyszenie Demagog
• Stowarzyszenie Dziedzictwa Kulturowego i Krajobrazowego Mała Wspólnota
• Stowarzyszenie EKIPA Z BAGIEN
• Stowarzyszenie Inicjatyw Obywatelskich RIO
• Stowarzyszenie Libertariańskie
• Stowarzyszenie Pravda
• Stowarzyszenie Rozwoju INSPIRACJE
• Stowarzyszenie Wspólnie dla Gminy Stęszew
• Towarzystwo Ekonomistów Polskich
• Warsaw Enterprise Institute
• WiseEuropa