W dniach 28–29 kwietnia w Łodzi uczestniczyliśmy w konferencji „The Future is Data. Przyszłość to dane”, zorganizowanej przez Ministerstwo Cyfryzacji w ramach polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Dwa dni intensywnych debat i spotkań z ekspertami z Polski i zagranicy pokazały, jaką wagę mają dziś dane – zarówno jako zasób, jak i przedmiot regulacji.

Z naszej perspektywy szczególnie ważne były wątki dotyczące prawa do informacji, równomiernego dostępu do danych i edukacji, odpowiedzialnego wykorzystania danych w badaniach oraz potrzeby wzmacniania domeny publicznej. Dyskutowano też o budowie europejskich przestrzeni danych, strategii AI, oraz roli otwartych danych w usługach publicznych.

W kuluarowych rozmowach minister Gawkowski potwierdził, że niestety kod źródłowy aplikacji mObywatel nie zostanie upubliczniony z uwagi, jak argumentował, na bezpieczeństwo aplikacji. Prezesa UODO, Mirosława Wróblewskiego zapytaliśmy, czy zamierza zająć stanowisko w sprawie planowanego wykorzystania przez firmę META danych użytkowników do trenowania sztucznej inteligencji. Jak się okazało, podeszliśmy do niego dokładnie chwilę po tym, jak stanowisko organu w tej sprawie zostało ogłoszone na portalu CyberDefence24.

Z dyrektorem COI, Radosławem Maćkiewiczem, poruszyliśmy kwestię możliwości wykorzystania EZD RP (elektronicznego systemu zarządzania dokumentami, który docelowo ma być udostępniony wszystkim samorządom jako usługa) w roli Centralnego Repozytorium Danych, zamiast budowania osobnego bytu przez Ministerstwo Finansów – odniósł się do tego raczej sceptycznie, ale zadeklarował zamiar porozmawiania o tym w Ministerstwie Finansów.

Widzimy, że temat danych publicznych – ich dostępności, bezpieczeństwa i potencjału – jest dziś centralnym wyzwaniem nie tylko dla administracji, ale i dla społeczeństwa obywatelskiego.

Wybrane tematy i wątki zasłyszane na konferencji

1. Inicjatywy związane z otwieraniem, współdzieleniem i wymianą danych

• Porozumienia w sprawie otwierania danych
  Podpisano listy intencyjne między miastem Łódź, województwem łódzkim oraz Ministerstwem Cyfryzacji w sprawie współpracy przy udostępnianiu danych.
• Oficjalny portal europejskich danych
  https://data.europa.eu/ – już prawie dwa miliony zbiorów danych z 35 krajów
• Przestrzenie danych (data spaces)
  Koncepcja, według której państwa UE, instytucje i firmy dzielą się danymi w ramach wspólnych, uregulowanych ekosystemów – na przykład przestrzeń danych zdrowotnych, przemysłowych, miejskich itd.
• European Health Data Space, czyli Europejska Przestrzeń Danych Zdrowotnych
  Przykład przestrzeni danych, która ma ułatwić wymianę elektronicznej dokumentacji medycznej pomiędzy krajami UE oraz dać obywatelom większą kontrolę nad własnymi danymi zdrowotnymi. Jednocześnie, w ramach ponownego wykorzystania danych, pewne zbiory mają być udostępniane do celów badawczych, statystycznych, tworzenia polityk publicznych w ochronie zdrowia.
• Udostępnienie danych o cenach mieszkań
  Wkrótce dane o cenach mieszkań mają być dostępne w serwisie dane.gov.pl.
• Przykład trudności napotykanych przy otwieraniu danych
  Poczta Polska traktuje kody pocztowe jako swoje aktywa i nie chce ich otworzyć.
• Przykład wykorzystania danych: Agencja Badań Medycznych
  Dzięki danym zebranym przez Agencję Badań Medycznych potwierdzono korelację między stężeniem pyłów w powietrzu a ryzykiem zawału serca.
• Równy dostęp do edukacji i badań
  Podkreślano potrzebę zapewnienia takiej samej oferty usług edukacyjnych online, jak i offline oraz ułatwiania badań transgranicznych.
• Wzmacnianie domeny publicznej
  Ważne jest rozwijanie i chronienie domeny publicznej, by swobodnie udostępniać wiedzę i narzędzia dla wszystkich.
• Real-time economy na przykładzie Estonii
  Estończycy dążą do tego, by jak najwięcej operacji – zwłaszcza sprawozdawczość firm, rozliczenia podatków, obieg dokumentów – odbywało się automatycznie w czasie rzeczywistym, bez opóźnień i ręcznej roboty. Dzięki temu dane finansowe czy administracyjne są od razu dostępne zarówno dla przedsiębiorcy, jak i urzędu, co redukuje biurokrację. Jeśli stworzymy wspólne standardy i podłączymy systemy w jedną sieć wymiany danych, wiele obowiązków administracyjnych może dziać się w tle, nie obciążając obywatela czy firmy. To dość futurystyczna wizja, ale przykłady z Estonii czy Finlandii pokazują, że możliwa.

2. Sztuczna inteligencja i zarządzanie danymi

• AI jako siła napędowa
  Sztuczna inteligencja stała się w ostatnim czasie zarówno motorem, jak i kontekstem efektywnego zarządzania danymi.
• Plany konsultacji strategii unii danych
  Opierając się na europejskiej strategii w zakresie danych z 2020 r., przyszła strategia w zakresie unii danych ma na celu wzmocnienie innowacji w dziedzinie sztucznej inteligencji poprzez zwiększenie dostępu do wysokiej jakości wyselekcjonowanych danych we wszystkich branżach i dziedzinach badań. Opierając się na obowiązujących przepisach, nowa strategia w zakresie unii danych zwiększy dostępność danych, usprawni przepisy dotyczące danych i zajmie się międzynarodowymi przepływami danych. Komisja zajmie się również barierami w transgranicznym wykorzystywaniu danych, dążąc do stworzenia spójnych ram prawnych i solidnej infrastruktury danych w celu przyspieszenia rozwoju sztucznej inteligencji i zwiększenia globalnej konkurencyjności UE. Strategię w zakresie unii danych zaplanowano na trzeci kwartał 2025 r.
• AI Act i AI Pact
  AI Act został przyjęty w sierpniu 2024 r., ale jego przepisy zaczną w pełni obowiązywać po okresie przejściowym. Żeby firmy i instytucje mogły przygotować się na te regulacje, Komisja Europejska uruchomiła inicjatywę AI Pact – dobrowolny pakt dla AI, który zachęca przedsiębiorstwa do wcześniejszego wdrażania środków przewidzianych w AI Act, zanim staną się one prawnie wymagane.
• Konsultacje strategii wdrażania AI
  Trwają konsultacje publiczne dotyczące unijnej strategii wdrażania AI – Apply AI Strategy. Dokument ma zostać opublikowany jeszcze w tym roku i stanowić plan działania na rzecz pełnego wykorzystania potencjału sztucznej inteligencji w strategicznych sektorach Unii Europejskiej. Konsultacje potrwają do 4 czerwca 2025 r.
• Chatboty w administracji
  W urzędach wdrażane są czatboty oparte na modelu PLUMM. Podobnie wirtualny asystent ma zagościć w mObywatelu i podpowiadać, jak załatwiać różne sprawy urzędowe.

3. Odpowiedzialność i bezpieczeństwo danych

• Priorytet bezpieczeństwa
  Odpowiedzialność za dane i ich bezpieczeństwo zostały określone jako kluczowy priorytet.
• Balans między ochroną a dostępnością
  Konieczne jest szukanie złotego środka między ochroną prywatności a maksymalnym wykorzystaniem potencjału otwartych danych.
• Ryzyka prawne a instytucje badawcze
  Warto chronić instytucje badawcze przed nadmiernym ryzykiem prawnym, aby nie stanowiły one barier dla badań i innowacji.
• Spójność i interpretacja prawa UE
  Wyzwaniem pozostaje zapewnienie spójności różnych aktów prawnych UE i jednoznaczności ich interpretacji.
• Czeska baza obowiązków informacyjnych
  Zawiera przegląd obowiązków informacyjnych spoczywających na przedsiębiorcach, wynikających z aktualnie obowiązujących przepisów – z ustaw, dekretów, rozporządzeń rządowych, rozporządzeń UE, dyrektyw UE, które mają wpływ na środowisko biznesowe. Baza danych gromadzi obowiązki w jednym miejscu, co zwiększa przejrzystość przepisów i pozwala ocenić, w jakim stopniu obowiązki są uciążliwe. Dla ministerstw lub ustawodawców przegląd ułatwia identyfikację zbędnych lub często przestarzałych obowiązków, które można zmienić lub usunąć, zmniejszając w ten sposób obciążenie administracyjne przedsiębiorstw. System umożliwia śledzenie, które obowiązki wynikają z ustawodawstwa europejskiego.

4. Infrastruktura i inwestycje w Polsce

• Krajowe centra przetwarzania danych (KCPD)
  Obecnie działają trzy krajowe centra przetwarzania danych, a w planach jest ich znacznie więcej.
• Regionalne centra medycyny cyfrowej
  Agencja Badań Medycznych stworzyła 16 regionalnych centrów, które zbierają ustandaryzowane i interoperacyjne dane medyczne.
• Elektroniczne Zarządzanie Dokumentami (EZD RP)
  Trwa przygotowanie usługi EZD RP w modelu SaaS dla wszystkich samorządów – system ma służyć do wewnętrznego obiegu dokumentów, jednak nie do publicznego udostępniania.

5. Cyfrowe usługi dla obywateli

• mObywatel jako e-dowód
  Aplikacja mObywatel ma stać się ogólnie honorowanym dowodem tożsamości w całej Unii Europejskiej.
• mObywatel junior
  Planowane są usługi w ramach „mObywatel junior” dedykowane dzieciom.
• mStłuczka
  Usługa mStłuczka ułatwiająca postępowanie, wzajemną identyfikację i złożenie oświadczenia w tej nieprzyjemnej sytuacji jest już gotowa i czeka z uruchomieniem na odpowiednie zmiany w prawie.
• mObywatel nie będzie otwartoźródłowy
  W kuluarach minister Gawkowski potwierdził, że pomimo wcześniejszych deklaracji i zobowiązań prawnych, kod mObywatela nie zostanie upubliczniony. Powodem mają być względy bezpieczeństwa, w tym niespokojny krajobraz cyberwojny.