Stanowisko organizacji społecznych w sprawie ustawy mającej na celu usprawnienia działań Sił Zbrojnych RP, Policji i Straży Granicznej na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa.

Jako organizacja, która systematycznie angażuje się w sprawy związane z rozliczalnością osób pełniących funkcje publiczne i przygląda się przejawom bezkarnego przekraczania przez nie uprawnień, a także organizacja praw człowieka, działająca na rzecz dobrego rządzenia, sprzeciwiamy się poszerzaniu uprawnień funkcjonariuszy Straży Granicznej, które miałyby zwalniać ich z odpowiedzialności za podejmowane czyny i wzywamy do właściwego ich rozliczania w sytuacji przekroczenia uprawnień. W związku z tym wraz z innymi organizacjami społecznymi wystosowaliśmy apel do Senatorek i Senatorów o wprowadzenie do procedowanej obecnie w parlamencie Ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Policji oraz Straży Granicznej na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa poprawek wyłączających z niej rozwiązania zwalniające z odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy i żołnierzy przekraczających granice wykorzystania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Treść stanowiska publikujemy poniżej.

Stanowisko organizacji społecznych w sprawie ustawy mającej na celu usprawnienia działań Sił Zbrojnych RP, Policji i Straży Granicznej na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa.

Jako organizacje społeczne zaangażowane w obronę praworządności, praw człowieka, w tym praw osób migrujących, oraz świadczące pomoc humanitarną takim osobom na pograniczu polsko-białoruskim apelujemy do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej o wprowadzenie niezbędnych zasadniczych poprawek do uchwalonej przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu usprawnienia działań Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Policji oraz Straży Granicznej na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Przyjęte  przez Sejm rozwiązania naruszają Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej oraz Konwencję o Ochronie Praw Człowieka. 

Uchwalona ustawa zawiera m.in. rozwiązania zwalniające z odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy wybranych służb państwowych oraz żołnierzy Sił Zbrojnych, którzy przekroczyli uprawnienia używając środków przymusu bezpośredniego albo broni palnej w odpowiedzi na zagrożenia dla życia lub zdrowia. Ustawa przewiduje przy tym, że zwolnienie takie nastąpi w każdej sytuacji, niezależnie od stopnia oraz rodzaju naruszenia reguł dotyczących użycia broni palnej lub środków przymusu bezpośredniego. Oznacza to m.in. brak odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy państwa, którzy w okolicznościach wskazanych w ustawie użyją broni palnej i ranią śmiertelnie innych funkcjonariuszy. 

W odniesieniu do żołnierzy Sił Zbrojnych uczestniczących w operacji wojskowej prowadzonej w czasie pokoju zmiana ta znajdzie zastosowanie na całym terytorium, na którym taka operacja jest prowadzona. Potencjalnie więc jej konsekwencjami może być objęta cała Polska, a nie tylko obszar przygraniczny. 

Przypominamy, że już obecnie funkcjonariusze służb oraz współdziałający z nimi żołnierze Sił Zbrojnych mają prawo do użycia środków przymusu i broni palnej w każdej sytuacji, w której istnieje zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności człowieka. Obowiązujący stan prawny zobowiązuje przy tym funkcjonariuszy i żołnierzy do używania broni palnej w sposób wyrządzający jak najmniejszą szkodę, nakazując odstąpienie od jej stosowania, gdy cel jej użycia został osiągnięty. Przepisy ustawy o środkach przymusu wprowadzają przy tym szczególne rozwiązania chroniące kobiety w ciąży, dzieci i osoby z niepełnosprawnością, jak również zakazujące użycia broni palnej przez pododdział zwarty. Gwarancją stosowania środków przymusu bezpośredniego oraz broni palnej zgodnie z tymi zasadami jest ryzyko poniesienia odpowiedzialności karnej za niezastosowanie się do nich. Gdy odpowiedzialność ta zniknie, ryzyko, że reguły te będą łamane, radykalnie wzrośnie. 

Jednocześnie pragniemy zwrócić uwagę, że w obowiązującym stanie prawnym przewidzianych jest szereg rozwiązań normatywnych, które pozwalają ograniczyć lub wyłączyć odpowiedzialność funkcjonariuszy i żołnierzy przekraczających zasady użycia broni palnej lub środków przymusu bezpośredniego. Odpowiedzialność ta jest bowiem uzależniona od stopnia społecznej szkodliwości zarzucanego czynu. Nie może także przekroczyć stopnia ich winy. Ponadto, przepisy prawa karnego zawierają gamę środków prawnych o charakterze probacyjnym, w tym chociażby warunkowe umorzenie postępowania. Wreszcie, omawianych sytuacji nie można analizować bez odniesienia do prezydenckiego prawa łaski. 

W naszej ocenie przyjęte rozwiązania w sposób rażący naruszają Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej oraz Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Oba te akty obligują do ustanowienia skutecznych reguł korzystania ze środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Jednocześnie nakazują, aby do użycia przemocy przez funkcjonariuszy państwa dochodziło jedynie w sytuacjach absolutnie koniecznych. W efekcie nie pozwalają na wprowadzenie jakichkolwiek rozwiązań, które będą dla funkcjonariuszy państwa swoistą „licencją na zabijanie”. 

Wreszcie, Konwencja o Ochronie Praw Człowieka wymaga, aby każdy przypadek użycia środków przymusu bezpośredniego oraz broni palnej ze skutkiem śmiertelnym był w odpowiedni sposób badany przez państwo. Wprowadzenie w życie rozwiązania zaproponowanego przez Sejm cel ten uniemożliwi, obligując prokuraturę do odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania karnego prowadzonego w sprawie. 

Mając to na uwadze, apelujemy do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej o wprowadzenie do omawianej ustawy poprawek wyłączających z niej rozwiązania zwalniające z odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy i żołnierzy przekraczających granice wykorzystania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. W naszej ocenie jest to niezbędne z uwagi na obowiązek organów państwa ochrony życia wszystkich osób znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie wyłączając obszarów położonych w pobliżu granic państwowej.

• Helsińska Fundacja Praw Człowieka
• Instytut Spraw Publicznych
• Fundacja im. Stefana Batorego
• Stowarzyszenie Amnesty International
• Stowarzyszenie No To Ci Pomogę
• Instytut na rzecz Państwa Prawa
• Polskie Forum Migracyjne
• Komitet Obrony Demokracji Obywatele RP
• Fundacja Panoptykon
• Wolne Sądy Towarzystwo Prawnicze w Lublinie
• Stowarzyszenie We Are Monitoring
• Stowarzyszenie MOVA
• Kuchnia Konfliktu/Fundacja Konflikt
• Fundacja na Rzecz Kultury „Walizka”
• Peace Ambassadors Polska
• Queer Without Borders
• Fundacja Lambda Polska
• Stowarzyszenie NOMADA
• Grupa Granica
• Fundacja Polska Gościnność / Chlebem i Solą
• Fundacja Bezkres
• Podróżnych Ugościć
• Stowarzyszenie Egala
• The Polish Center for Torture Survivors
• Podlaskie Ochotnicze Pogotowie Humanitarne
• Fundacja Nienieodpowiedzialni
• Fundacja Stocznia
• Forum Obywatelskiego Rozwoju
• Klub Inteligencji Katolickiej w Warszawie
• Sieć Obywatelska Watchdog Polska
• Stowarzyszenie Interwencji Prawnej