European Civic Forum – organizacja działająca w Brukseli na rzecz organizacji społecznych – 16 marca 2023 roku opublikowała raport dotyczący sytuacji społeczeństwa obywatelskiego w krajach członkowskich Unii Europejskiej w 2022 roku. Opracowanie przygotowane zostało jako wkład do raportu Komisji Europejskiej na temat praworządności* i planowanego pakietu działań Komisji w zakresie obrony europejskiej demokracji**. Za pośrednictwem Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych braliśmy udział w przygotowaniu raportu i ostatecznie znalazło się w nim wiele ważnych dla nas spraw.

Dlaczego silne społeczeństwo obywatelskie jest takie ważne?

W wielu państwa Unii Europejskiej gołym okiem można zaobserwować podziały polegające na rozwarstwieniu społecznym, demograficznym i kulturowym. Te podziały pogłębiają lęk, nieufność i brak spójności społecznej. Ludzie przestają wierzyć, że politycy słuchają ich potrzeb i że możliwa jest jakaś reprezentacja polityczna. To doskonałe warunki dla nadejścia “zbawców” – krajowych lub zagranicznych, manipulujących informacją i dezinformujących. Jak to się może skończyć widzimy dziś obserwując Rosję. Demokracja jest kluczowa dla pokoju. Ale ma wiele wyzwań.

Unia Europejska musi postawić na polityki będące odpowiedzią na wyzwania dla demokracji. I do tego potrzebuje nie tylko rządów, ale przede wszystkim silnego – wierzącego w demokrację – społeczeństwa obywatelskiego w krajach członkowskich.

Jak o społeczeństwie obywatelskim myślą autorzy i autorki raportu?

Wszelkie analizy prowadzone są wokół sześciu obszarów, które międzynarodowo są uznawana za kluczowe dla działania społeczeństwa obywatelskiego.

1. Warunki instytucjonalne, polityczne i socjoekonomiczne – czyli kultura polityczna, rozumienie roli społeczeństwa obywatelskiego w danym kraju, zaufanie i wsparcie dla działalności społecznej.
2. Szacunek dla wolności – zwłaszcza wolności stowarzyszania się, zgromadzeń, słowa, informacji oraz system ich ochrony.
3. Bezpieczeństwo i obowiązek ochrony przed atakami – władze państwowe mają obowiązek ochrony podmiotów społeczeństwa obywatelskiego przed atakami fizycznymi, webralnymi i sądowymi związanymi z ich działaniami na rzecz praw człowieka.
4. Warunki finansowe i wspieranie trwałości działań – prawo sprzyjające darczyńcom, w tym zagranicznym i międzynarodowym, przewidywalność finansowania.
5. Dialog społeczeństwa z rządem i samorządem – taki, by społeczeństwo było naprawdę zaangażowane i miało znaczący wpływ.
6. Odporność społeczeństwa obywatelskiego na wyzwania dla demokracji, rządów prawa i praw podstawowych.

Co ważnego dla Watchdoga pojawiło się w raporcie?

Przede wszystkim w raporcie mowa o jakości dostępu do informacji w Polsce. O tym, że jeśli władze publiczne wykorzystują istniejące procedury do nieudzielania informacji, istnieje duże prawdopodobieństwo, że taka sprawa będzie przeciągana przez lata – bez żadnych realnych konsekwencji.

O tym, że jedyną realną sankcją może być przepis karny z art. 23 ustawy o dostępie do informacji publicznej. Jednak w przypadku braku rządów prawa, również nie działa. Nie można liczyć na to, że prokuratura wniesie akt oskarżenia przeciwko instytucjom związanym z rządzącymi. Przy wytrwałych staraniach podmioty prywatne mogą stać się oskarżycielami subsydiarnymi. Ale i ta droga została podważona przez wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie (IX Ka 815/22), który orzekł, że sprawy o dostęp do informacji dotyczą dobra ogólnego, jakim jest przejrzystość życia publicznego i w związku z tym ani osoba fizyczna, ani osoba prawna nie może mieć w takiej sprawie statusu pokrzywdzonego. A zatem nie może stać się oskarżycielem subsydiarnym. Kasacja od tego wyroku została wniesiona do Sądu Najwyższego. Jeżeli wyrok zostanie utrzymany w mocy, to nie będzie realnej sankcji za brak realizacji prawa do informacji.

W raporcie mowa też o SLAPP-ach w Polsce, jako o sposobie na hamowanie głosów krytycznych wobec władzy i na ograniczanie wolności słowa, zarówno w stosunku do dziennikarzy, jak i aktywistów, aktywistek i organizacji.

Innym ciekawym dla nas obszarem jest odniesienie się do sytuacji dziennikarek i dziennikarzy, zwłaszcza lokalnych i do nieuczciwego finansowania przez władze różnego szczebla reklam w mediach. Chodzi głównie o preferowanie mediów sprzyjających władzy, a unikanie tych, które są wobec władz krytyczne. I ma to miejsce niezależnie od nakładów i czytelnictwa tych mediów.

Pojawia się też kwestia przejęcia gazet regionalnych przez PKN Orlen S.A., co miało wprawdzie miejsce w 2021 roku, ale w 2022 roku Sąd Okręgowy w Warszawie nie zgodził się ze skargą prof. dr hab. Adama Bodnara, złożoną gdy jeszcze był Rzecznikiem Praw Obywatelskich, na decyzję Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, dopuszczającą to przejęcie Grupy Polska Press przez Orlen. Wzywaliśmy do tego w 2021 roku. Niestety, kolejny Rzecznik – prof. dr hab. Marcin Wiącek – nie zdecydował się na apelację w tej sprawie.

W końcu zaś mowa o bezkarności polityków, a konkretnie o tym,  że pod koniec 2022 roku prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę zapewniającą bezkarność wójtom I burmistrzom, którzy bez podstawy prawnej przekazali dane ze spisu wyborców Poczcie Polskiej S.A. w związku z wyborami prezydenckimi 2020 roku. W raporcie pojawia się informacja o tym, że Andrzej Duda, w tym pandemicznym roku, jako jedyny prowadził kampanię pod pretekstem dbania o obywateli – odwiedzał szpitale, banki żywności, rozlewnie płynu dezynfekującego. Mowa też o tym, że do pociągania do odpowiedzialności tych, którzy złamali prawo, doprowadziło właśnie społeczeństwo obywatelskie wspierane przez sądy. Wbrew działaniom całego aparatu państwowego, w tym zobowiązanej do działania w takich wypadkach prokuratury. Jednak władza się ochroniła, przyjmując ustawę abolicyjną – wprowadzając bezkarność.

Jakie rekomendacje sprzyjają Watchdogowi?

Raport kończy się szeregiem rekomendacji, w tym takimi, które dotyczą bezpośrednio działań i zainteresowań Watchdoga. Adresowane są one do władz publicznych. Jedną z nich jest wezwanie do przestrzeganie prawa do informacji i wprowadzenia standardów zawartych w Konwencji z Tromsø i standardów międzynarodowych. Kolejną uregulowanie zamówień reklam i ogłoszeń składanych przez podmioty publiczne w taki sposób, by pod uwagę brana była różnorodność i zasięg mediów. Pojawia się też wezwani do zaprzestania składania SLAPP-ów przeciw obrońcom społeczności LGBTQI+, dziennikarkom i dziennikarzom oraz aktywistkom i aktywistom zatroskanym o przejrzystość w życia publicznego oraz powstrzymania się od ich poniżania. W końcu mowa o konieczności uznania niezależności i pluralizmu mediów dla zdrowej I silnej demokracji.

Oczywiście w raporcie mowa o znacznie szerszym zakresie problemów społeczeństwa obywatelskiego. My przytaczamy tylko te kwestie, które stanowią nasz główny zakres działania. Bardzo cieszymy się, że aż tyle naszych tematów znalazło się w raporcie i uznanych zostało za ważne dla demokracji w Europie. Oczywiście jest to wynik naszej pracy rzeczniczej.

W każdym kraju wybrane zostały trzy najważniejsze obszary charakteryzujące to, co wybijało się w 2022 roku. Z przytoczonej listy, pojawia się kwestia SLAPPów.

*Raport na temat praworządności jest częścią większego mechanizmu zapewniania praworządności w krajach członkowskich Unii Europejskiej. Dzięki corocznemu przeglądowi sytuacji w zakresie wymiaru sprawiedliwości, prewencji korupcji, pluralizmu mediów i systemu kontroli instytucjonalnej i społecznej, kraje mogą zostać docenione za osiągnięcia oraz ostrzeżone, gdy podejmowane działania stanowią zagrożenie dla praworządności. Cały mechanizm praworządności to z kolei proces dyskusji nad raportem. Biorą w niej udział Komisja Europejska, Parlament Europejski, Rada oraz kraje członkowskie, ich parlamenty, społeczeństwo obywatelskie i inne podmioty. Dzięki temu prewencyjnie podejmuje się działania nim problemy z małych urosną do wielkich. Wszystkie zaangażowane instytucje mogą wspólnie pracować nad ich rozwiązaniem.

**Pakiet na rzecz obrony europejskiej demokracji – Komisja Europejska ogłosiła konsultacje pakietu na rzecz obrony demokracji. Trwają one do 13 kwietnia 2023 roku. Celem pakietu jest wzmocnienie europejskiej demokracji i obronienie jej przed wpływami z zewnątrz, zwłaszcza w sferze informacyjnej. W ramach inicjatywy promowane mają być także wolne i uczciwe wybory, wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego i zaangażowania obywatelek i obywateli oraz przegląd środków już stosowanych przez Plan Działań na rzecz Europejskiej Demokracji.